سیدمحمد محیط طباطبایی در مقاله ای پژوهشی، تاریخ هرمز، انتقال پایتخت به جرون، شکوفایی تجارت دریایی، سلطه ملوک هرمز و حضور پرتغالی ها در خلیج فارس را بررسی کرده است.
تین نیوز |
سیدمحمد محیط طباطبایی، پژوهشگر برجسته تاریخ ایران، در مقاله ای پژوهشی به بررسی جایگاه تاریخی هرمز، انتقال مرکز حکومت از بندر هرمز به جزیره جرون، نقش این بندر در تجارت جهانی، سلطه دریایی ملوک هرمز و رویارویی با پرتغالی ها پرداخته است؛ روایتی که اهمیت راهبردی خلیج فارس را در قرون میانه به تصویر می کشد.
به گزارش تین نیوز، جزیره هرمز و تنگه هرمز از دیرباز یکی از مهم ترین گره های ارتباطی جهان به شمار می رفته اند. سید محمد محیط طباطبایی، مورخ و پژوهشگر نام آشنای تاریخ ایران، در مقاله ای با عنوان «هرمز» که در سال ۱۳۵۴ در مجله گوهر منتشر شد، روند شکل گیری قدرت اقتصادی و دریایی هرمز را از دوران باستان تا عصر صفوی بررسی کرده است.
به اعتقاد این پژوهشگر، پیش از کشف مسیر دریایی دماغه امید نیک توسط پرتغالی ها، مهم ترین مسیر انتقال کالا میان شرق و غرب از خلیج فارس، سرزمین های عربی و دریای مدیترانه عبور می کرد. در این میان، هرمز به دلیل موقعیت جغرافیایی ممتاز خود، به یکی از مهم ترین مراکز تجارت دریایی جهان تبدیل شده بود.
چرا هرمز اهمیت یافت؟
محیط طباطبایی می نویسد اگرچه جزیره هرمز از نظر وسعت و منابع طبیعی هرگز قابل مقایسه با قشم یا کیش نبود، اما قرار گرفتن در دهانه خلیج فارس، آن را به نقطه ای راهبردی برای کنترل مسیرهای دریایی تبدیل کرد.
با رونق تجارت میان هند، آسیای جنوب شرقی، ایران و اروپا، بندر هرمز و جزیره جرون به تدریج جایگاه ویژه ای در شبکه تجارت بین المللی یافتند و مسیر انتقال ادویه، ابریشم، مروارید و سایر کالاهای ارزشمند از این منطقه عبور می کرد.
انتقال پایتخت از هرمز به جرون
یکی از مهم ترین بخش های این پژوهش، بررسی انتقال مرکز حکومت هرمز از ساحل به جزیره جرون است. بر اساس روایت حمدالله مستوفی ، این انتقال برای جلوگیری از حملات راهزنان انجام شد، اما محیط طباطبایی معتقد است گسترش نفوذ مغولان در جنوب ایران و ناامنی های ناشی از آن، عامل اصلی این جابه جایی بوده است.
با انتقال مرکز حکومت، شهر جدیدی در جزیره جرون شکل گرفت که به مرور زمان نام هرمز را به خود گرفت و نام تاریخی جرون به فراموشی سپرده شد.
هرمز؛ حلقه اتصال شرق و غرب
نویسنده با استناد به منابع تاریخی تأکید می کند که توسعه تجارت در دوران حکومت مغولان، جایگاه هرمز را بیش از پیش تقویت کرد. در همین دوره، هرمز به مهم ترین مرکز دادوستد دریایی منطقه تبدیل شد؛ به گونه ای که جهانگردان و نویسندگان بسیاری شکوه و ثروت آن را ستوده اند.
از جمله عبدالرزاق سمرقندی در کتاب مطلع السعدین از هرمز به عنوان شهری یاد می کند که با وجود کمبود آب و زمین حاصلخیز، از نظر ثروت و تجمل کم نظیر بوده است.
همچنین شاعر انگلیسی جان میلتون در منظومه مشهور فردوس گمشده با اشاره به ثروت هرمز، به ضرب المثل معروفی اشاره می کند که می گوید: «اگر جهان انگشتری باشد، هرمز نگین آن است.»
فرمانروایی دریایی ملوک هرمز
به نوشته محیط طباطبایی، ملوک هرمز طی حدود دو قرن توانستند بر بخش وسیعی از خلیج فارس، سواحل جنوبی ایران، عمان، بحرین و حتی مسیرهای دریایی منتهی به شرق آفریقا و اقیانوس هند تسلط پیدا کنند.
در این دوران، بنادر مهمی مانند جلفار (راس الخیمه امروزی)، صحار، مسقط و خورفکان در شبکه دریایی هرمز نقش مهمی ایفا می کردند و دریانوردان ایرانی در توسعه دانش دریانوردی شهرت فراوان داشتند.
ورود پرتغالی ها به خلیج فارس
در ادامه مقاله، نویسنده به ورود پرتغالی ها به خلیج فارس پس از کشف مسیر دریایی جنوب آفریقا اشاره می کند. به گفته وی، آلفونسو د آلبوکرک با ناوگان پرتغال وارد منطقه شد و پس از حمله به بنادر عمان، حکومت هرمز را وادار به پذیرش تابعیت پرتغال کرد.
سلطه پرتغالی ها بر هرمز نزدیک به یک قرن ادامه یافت تا اینکه در دوران شاه عباس صفوی ، با فرماندهی امام قلی خان و همکاری ناوگان انگلیسی، نیروهای پرتغالی از هرمز اخراج شدند و حاکمیت ایران بر این منطقه بار دیگر برقرار شد.
بندر گمبرون چگونه بندرعباس شد؟
محیط طباطبایی در بخش دیگری از مقاله، به پیشینه بندر گمبرون می پردازد؛ بندری که پس از آزادسازی هرمز، به دستور شاه عباس صفوی به بندرعباس تغییر نام یافت.
او همچنین دیدگاه های مختلف درباره ریشه نام «گمبرون» را بررسی کرده و با تحلیل های زبان شناختی، احتمال ارتباط این نام با «جرون» را مطرح می کند؛ نظریه ای که از دید او نسبت به برخی فرضیه های رایج، منطقی تر به نظر می رسد.
بررسی ریشه واژه «هرموز»
بخش پایانی مقاله به بررسی ریشه شناسی نام «هرموز» اختصاص دارد. محیط طباطبایی ضمن رد برخی برداشت های رایج، احتمال می دهد که این واژه با مفاهیمی همچون «خور»، «گرداب» یا حتی نخل و خرما ارتباط داشته باشد و با استناد به شواهد زبانی و جغرافیایی، فرضیه هایی درباره منشأ نام هرمز ارائه می کند.
اگرچه نویسنده تأکید می کند این دیدگاه ها در حد فرضیه های زبان شناختی هستند، اما آن ها را زمینه ای برای پژوهش های بیشتر درباره تاریخ و فرهنگ خلیج فارس می داند.
مقاله سیدمحمد محیط طباطبایی تصویری جامع از جایگاه تاریخی هرمز به عنوان یکی از مهم ترین مراکز تجارت دریایی جهان ارائه می دهد؛ بندری که در دوره ای طولانی، محور ارتباط شرق و غرب بود، نقش تعیین کننده ای در اقتصاد خلیج فارس ایفا کرد و تا پیش از تغییر مسیرهای تجارت جهانی، از مهم ترین کانون های بازرگانی و دریانوردی جهان به شمار می رفت.
*این گزارش بر اساس بازنویسی و تلخیص مقاله «هرمز» نوشته سیدمحمد محیط طباطبایی، منتشرشده در مجله «گوهر» (اردیبهشت ۱۳۵۴)، تهیه شده است.
بلاگ خبری مکران آریا دریا
