با وجود ظرفیت ها و همچنین اجماع گسترده میان سیاستگذاران درباره اهمیت مکران، هنوز توسعه این منطقه به سطح مورد انتظار نرسیده است. این پرسش مطرح می شود که چرا باوجود حجم بالای مطالعات، اسناد برنامه ای و سرمایه گذاری های دولتی، مکران همچنان با چالش توسعه مواجه است؟
تین نیوز |
در سال های اخیر، سواحل مکران به یکی از مهم ترین مناطق راهبردی ایران در برنامه های توسعه ای کشور تبدیل شده است. قرارگیری در حاشیه دریای عمان و اقیانوس هند، ظرفیت های اقتصاد دریامحور، امکان توسعه کریدورهای بین المللی، قابلیت استقرار صنایع بزرگ و برخورداری از منابع طبیعی متنوع، این منطقه را به یکی از مهم ترین ذخایر توسعه ای ایران بدل کرده است.
به گزارش تین نیوز، با وجود این ظرفیت ها و همچنین اجماع گسترده میان سیاستگذاران درباره اهمیت مکران، هنوز توسعه این منطقه به سطح مورد انتظار نرسیده است. این پرسش مطرح می شود که چرا باوجود حجم بالای مطالعات، اسناد برنامه ای و سرمایه گذاری های دولتی، مَکُران همچنان با چالش توسعه مواجه است؟ پاسخ این پرسش را نمی توان صرفاً در کمبود منابع مالی یا ضعف زیرساخت ها جست و جو کرد؛ بلکه ریشه اصلی مسئله در نوع حکمرانی توسعه این منطقه نهفته است.
مسئله اصلی؛ فقدان یک نهاد راهبر توسعه
از نگاه نویسنده، چالش اصلی مکران پیش از آنکه مسئله پروژه باشد، مسئله حکمرانی است. توسعه این منطقه با فقدان نهادی مواجه است که بتواند میان بازیگران متعدد، سیاست های مختلف و پروژه های پراکنده انسجام ایجاد کند.
به همین دلیل، مهم ترین نیاز امروز مکران نه تعریف یک پروژه جدید، بلکه ایجاد یک «آژانس راهبر توسعه» یا Leading Agency است؛ نهادی که مسئولیت هدایت و هماهنگی فرآیند توسعه را بر عهده داشته باشد.
توسعه مکران در حال حاضر توسط مجموعه ای گسترده از دستگاه ها و سازمان ها دنبال می شود؛ از وزارت راه و شهرسازی، وزارت نفت، وزارت نیرو و وزارت صمت گرفته تا سازمان بنادر و دریانوردی، استانداری های هرمزگان و سیستان وبلوچستان، مناطق آزاد، شرکت های صنعتی و معدنی و سایر نهادهای ملی و محلی.
پروژه های متعدد؛ اما بدون انسجام راهبردی
تعدد بازیگران فعال در مَکُران از یک سو نشان دهنده اهمیت منطقه است، اما از سوی دیگر یک چالش ساختاری جدی ایجاد کرده است.
هر دستگاه بر اساس مأموریت های سازمانی خود عمل می کند؛ وزارت راه بر توسعه زیرساخت های حمل و نقل تمرکز دارد، وزارت نفت به دنبال توسعه صنایع انرژی است، سازمان بنادر توسعه بنادر را دنبال می کند و سایر نهادها نیز اهداف بخشی خود را پیگیری می کنند.
نتیجه این وضعیت، شکل گیری مجموعه ای از پروژه های ارزشمند اما پراکنده است که الزاماً در قالب یک راهبرد توسعه منطقه ای یکپارچه عمل نمی کنند. به بیان دیگر، مَکُران امروز بیش از آنکه با کمبود برنامه مواجه باشد، از نبود یک «مرکز هماهنگ کننده توسعه» رنج می برد.
تجربه جهانی چه می گوید؟
تجربه کشورهای مختلف نشان می دهد که توسعه مناطق راهبردی صرفاً با اجرای پروژه های عمرانی یا تزریق سرمایه محقق نمی شود.
مناطقی مانند شنژن در چین، جبل علی در امارات، اینچئون در کره جنوبی و اسکندریه جدید در مصر، علاوه بر سرمایه و زیرساخت، از نهادهای توسعه گر قدرتمندی بهره برده اند که مسئولیت هماهنگی و هدایت فرآیند توسعه را بر عهده داشته اند.
در ادبیات توسعه، این نهادها با عنوان Development Agency یا Leading Agency شناخته می شوند؛ سازمان هایی که وظیفه اصلی آنها اجرای مستقیم همه پروژه ها نیست، بلکه راهبری توسعه، هماهنگ سازی بازیگران و ایجاد انسجام در فرآیند تصمیم گیری است.
آژانس راهبر توسعه چه وظایفی دارد؟
آژانس راهبر توسعه نهادی است که مسئولیت طراحی، هدایت و هماهنگی فرآیند توسعه یک منطقه را بر عهده دارد و جایگزین دستگاه های اجرایی نمی شود، بلکه میان آنها پیوند برقرار می کند.
این نهاد باید اطمینان حاصل کند که مجموعه اقدامات دستگاه های مختلف در نهایت به تحقق یک چشم انداز مشترک توسعه ای منجر می شود.
در ادبیات جدید توسعه، برای چنین نهادی پنج وظیفه کلیدی تعریف شده است:
▪️ تدوین و به روزرسانی راهبرد توسعه منطقه
▪️ ایجاد هماهنگی میان دستگاه های مختلف
▪️ جذب و هدایت سرمایه گذاری ها در راستای اولویت های توسعه ای
▪️ پایش مستمر پروژه ها و ارزیابی تحقق اهداف
▪️ رفع موانع نهادی و مقرراتی بازدارنده توسعه
در واقع، این نهاد مسئول توسعه منطقه است، نه صرفاً مجری یک پروژه یا مدیر یک سازمان.
چرا مکران بیش از سایر مناطق به چنین نهادی نیاز دارد؟
مکران یک منطقه عادی نیست؛ این منطقه محل تلاقی مجموعه ای از سیاست های ملی است؛ از توسعه دریامحور و ترانزیت بین المللی گرفته تا توسعه صنعتی، توسعه مرزی، امنیت اقتصادی، توسعه شهری و ارتقای رفاه جوامع محلی.
موفقیت یا شکست توسعه مَکُران به میزان هماهنگی میان این سیاست ها وابسته است. برای نمونه، توسعه بندر بدون ایجاد پسکرانه های صنعتی کارآمد، اثربخشی محدودی خواهد داشت.
همچنین توسعه صنایع بدون تأمین آب و انرژی پایدار با چالش روبه رو می شود، رشد اقتصادی بدون توسعه سرمایه انسانی می تواند نابرابری را تشدید کند و توسعه شهری بدون ایجاد اشتغال پایدار نیز توان نگهداشت جمعیت را نخواهد داشت.
به همین دلیل، توسعه مَکُران یک مسئله شبکه ای است و مسائل شبکه ای را نمی توان صرفاً با مدیریت بخشی حل کرد.
گذار از مدیریت پروژه به حکمرانی توسعه
نویسنده معتقد است توسعه مَکُران نیازمند عبور از رویکرد «مدیریت پروژه» و حرکت به سمت «حکمرانی توسعه» است.
در رویکرد مدیریت پروژه، موفقیت با تعداد طرح های افتتاح شده، حجم سرمایه گذاری یا میزان اعتبارات جذب شده سنجیده می شود.
اما در رویکرد حکمرانی توسعه، معیار اصلی آن است که آیا این پروژه ها در کنار یکدیگر به توسعه پایدار منطقه منجر شده اند یا خیر.
ممکن است ده ها پروژه مستقل اجرا شوند، اما به دلیل نبود هماهنگی، اثرگذاری توسعه ای محدودی داشته باشند. در مقابل، مجموعه ای از پروژه های هماهنگ و هدفمند می تواند تحولی بنیادین در منطقه ایجاد کند.
بنابراین مَکُران بیش از هر چیز به نهادی نیاز دارد که میان زیرساخت، صنعت، سرمایه گذاری، محیط زیست، سرمایه انسانی و توسعه اجتماعی هم افزایی ایجاد کند.
منطقه آزاد چابهار؛ گزینه ای برای راهبری توسعه
در میان نهادهای موجود، منطقه آزاد چابهار یکی از جدی ترین گزینه ها برای ایفای نقش آژانس راهبر توسعه مَکُران محسوب می شود.
این سازمان اساساً با مأموریت توسعه اقتصادی شکل گرفته و برخلاف بسیاری از دستگاه های بخشی، محدود به یک حوزه تخصصی خاص نیست.
قرارگیری در نقطه کانونی مَکُران، تجربه چند دهه فعالیت در منطقه، ارتباط گسترده با بخش خصوصی و برخورداری از انعطاف نهادی بیشتر نسبت به ساختارهای سنتی اداری، از مهم ترین مزیت های این سازمان به شمار می رود.
البته ایفای چنین نقشی مستلزم آن است که منطقه آزاد چابهار از چارچوب سنتی مدیریت یک منطقه آزاد فراتر رفته و به نهادی برای راهبری توسعه کل سواحل مَکُران تبدیل شود.
جمع بندی
چالش اصلی توسعه سواحل مَکُران را نباید صرفاً در کمبود پروژه، نبود اسناد برنامه ای یا محدودیت سرمایه گذاری جست وجو کرد. مسئله بنیادین، فقدان یک سازوکار حکمرانی منسجم و نبود یک نهاد راهبر توسعه است.
توسعه مکران یک پروژه ملی و چندبخشی است که موفقیت آن به هماهنگی میان بازیگران متعدد، جلوگیری از پراکندگی منابع، کاهش تداخل وظایف و افزایش اثربخشی سرمایه گذاری ها وابسته است.
از این منظر، ایجاد یک Leading Agency برای مَکُران نه یک انتخاب سازمانی، بلکه یک ضرورت حکمرانی به شمار می رود. تنها در سایه چنین نهادی می توان ظرفیت های عظیم مَکُران را به موتور پایدار رشد اقتصادی، توسعه منطقه ای و تقویت جایگاه ایران در اقتصاد دریامحور منطقه تبدیل کرد.
در این میان، منطقه آزاد چابهار به دلیل موقعیت جغرافیایی، ویژگی های نهادی و مأموریت توسعه ای خود، می تواند نقطه آغاز شکل گیری چنین الگویی از حکمرانی توسعه در سواحل مَکُران باشد.
* بر اساس یادداشت مسعود درودی، دکترای سیاستگذاری عمومی، منتشرشده در روزنامه دنیای اقتصاد
بلاگ خبری مکران آریا دریا
